कुहिरोको घुम्टोभित्र ‘भू–स्वर्ग’ बडीमालिका : सन्दर्भ जनै पूर्णिमा (रक्षाबन्धन)

२२ पाटन, यार्सागुम्बा, मखमली मैदान, धार्मिक आस्था र ४,२०० मिटर उचाइमा पुगेको फोर जी भवानी भट्ट, टोकियो । सेतो कुहिरोले डाँडाकाँडालाई घुम्टो हालेको छ। तल आँखाले नभ्याउनेसम्म फैलिएका हरिया मखमली पाटन छन्। कतै भेडा–च्याङ्ग्राका बथान छन् भने कतै स्वतन्त्र रूपमा दौडिरहेका घोडा। बीचबीचमा रंगीचंगी हिमाली फूलहरू फुलेका छन्। अनि चार हजार मिटरभन्दा माथिबाट नियाल्दा देखिने बादलमाथिको त्यो अद्भुत संसार—बडीमालिका।   सुदूरपश्चिम प्रदेशको बाजुरा जिल्लामा अवस्थित बडीमालिका केवल एउटा धार्मिक तीर्थस्थल मात्र होइन। यो प्रकृति, संस्कृति, जैविक विविधता र साहसिक पर्यटनको अनुपम संगम हो। समुद्र सतहबाट करिब चार हजार दुई सय मिटर उचाइसम्म फैलिएको यो क्षेत्र अहिले जनैपूर्णिमाको धार्मिक मेलाका कारण श्रद्धालुहरूको चहलपहलले भरिँदैछ। सदियौँदेखिको आस्था, जनैपूर्णिमामा उम्लिने श्रद्धा बडीमालिका भगवतीप्रति श्रद्धा राख्ने भक्तजनका लागि यो स्थान पुस्तौँदेखि आस्थाको केन्द्र रहँदै आएको छ। कठिन हिमाली पदयात्रा पार गरेर देवीको दर्शन गर्न पुग्ने परम्परा आज पनि उत्तिकै जीवित छ।   जनैपूर्णिमाको अवसरमा यहाँ लाग्ने वार्षिक धार्मिक मेलामा नेपालका विभिन्न जिल्लाबाट मात्र होइन, छिमेकी भारतबाट समेत हजारौँ श्रद्धालु तथा तीर्थयात्री आउने गरेका छन्। स्थानीय जनविश्वासअनुसार बडीमालिका भगवतीको दर्शन तथा पूजाआराधनाले मनोकांक्षा पूरा हुने, चिताएको कुरा पुग्ने तथा सन्तान प्राप्ति हुने विश्वास रहँदै आएको छ। यही विश्वासले पुस्तौँदेखि मानिसलाई कठिन बाटो हुँदै पनि बडीमालिकासम्म डोर्‍याइरहेको छ। आस्थाले बाटोको कठिनाइ देख्दैन, विश्वासले दूरी गन्दैन। त्यसैले हरेक वर्ष हजारौँ पाइला बडीमालिकातर्फ अघि बढ्छन्। २२ पाटन : प्रकृतिले सजाएको मखमली संसार बडीमालिकाको धार्मिक महत्त्व जति गहिरो छ, यसको प्राकृतिक सौन्दर्य पनि उत्तिकै लोभलाग्दो छ। यहाँका विशाल पाटन वर्षायाममा हरियालीले ढाकिन्छन्। विभिन्न प्रजातिका रंगीचंगी फूलहरू फुल्छन्। कतै भेडा–च्याङ्ग्रा चरिरहेका हुन्छन् भने कतै घोडाका बथान स्वतन्त्र रूपमा दौडिरहेका देखिन्छन्। कुहिरो, बादल र घामको लुकामारीले एउटै दृश्यलाई क्षण–क्षणमा फरक बनाइरहन्छ। हरिया डाँडाकाँडा, घुमिरहने सेता बादल र बडीमालिकाका विशाल पाटनले प्रकृतिको चञ्चल र मोहक रूप प्रस्तुत गर्छन्। मखमली मैदानमा भेडा–च्याङ्ग्रा चरिरहेका हुन्छन्, हिमाली पाटनमा घोडाहरू स्वतन्त्र रूपमा दौडिरहेका हुन्छन्। यही दृश्यले बडीमालिकालाई प्रकृतिप्रेमी र साहसिक यात्राका पारखीका लागि विशेष बनाएको छ। यार्सागुम्बा र हिमाली जडीबुटीको धन बडीमालिका प्रकृतिले दिएको दृश्यको उपहार मात्र होइन, जैविक विविधताको दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण क्षेत्र हो। यार्सागुम्बासहित विभिन्न बहुमूल्य तथा औषधीय जडीबुटी पाइने यस क्षेत्रमा प्रकृतिको संरक्षणसँगै वैज्ञानिक अध्ययन र दिगो उपयोगको ठूलो सम्भावना छ। यस्ता प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्दै स्थानीय समुदायको आयआर्जनसँग जोड्न सके बडीमालिकाको पर्यटनसँगै स्थानीय अर्थतन्त्रलाई पनि नयाँ आधार दिन सकिन्छ। अब पर्यटकलाई पनि बोलाउँदैछ बडीमालिका बडीमालिका धार्मिक यात्राका लागि मात्र होइन, प्रकृति र साहसिक पर्यटन रुचाउनेहरूका लागि पनि आकर्षक गन्तव्य बन्न सक्ने ठूलो सम्भावना बोकेको छ। मखमली पाटनमा पदयात्रा, बादलसँग खेल्ने हिमाली डाँडाको दृश्य, जंगली फूल, भेडा–च्याङ्ग्रा र घोडाका बथान, स्थानीय संस्कृति तथा धार्मिक आस्थाको अनुभवले विदेशी पर्यटकका लागि समेत बडीमालिकाको यात्रा फरक र अविस्मरणीय बन्न सक्छ। अब बडीमालिकाको पर्यटनलाई जनैपूर्णिमाको केही दिनमा मात्र सीमित नराखी वर्षभरि पर्यटक आकर्षित गर्ने योजनाको आवश्यकता छ। ४,२०० मिटरमा फोरजी : बादलमाथि पुगेको सञ्चार प्रकृतिको काखमा रहेको बडीमालिका अब आधुनिक प्रविधिसँग पनि जोडिएको छ। नेपाल टेलिकमले करिब चार हजार दुई सय मिटरको उचाइमा फोरजी मोबाइल तथा इन्टरनेट सेवा सञ्चालनमा ल्याएको छ। दुर्गम हिमाली क्षेत्रमा आवश्यक उपकरण पुर्‍याएर सञ्चालनमा ल्याइएको यस सेवाले तीर्थयात्री, पर्यटक र स्थानीयलाई सञ्चारमा थप सहजता दिएको छ। चार हजार मिटरको उचाइमा सञ्चार सेवा उपलब्ध हुनु आस्थाको यात्रामा प्रविधिको साथ मात्र होइन, सुरक्षाका दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। फोरजी सेवा सामाजिक सञ्जालमा फोटो तथा भिडियो पठाउन मात्र नभई आपत्कालीन अवस्था, स्वास्थ्य समस्या तथा उद्धारका बेला सूचना आदानप्रदानका लागि समेत महत्वपूर्ण बन्न सक्छ। स्वास्थ्य, सुरक्षा र पूर्वाधार पनि उत्तिकै आवश्यक चार हजार मिटरभन्दा माथिको उचाइमा पुग्दा लेक लाग्ने अर्थात् ‘हाइ अल्टिच्युड सिकनेस’को जोखिम रहन्छ। त्यसैले धार्मिक मेला तथा पर्यटकीय गतिविधि बढेसँगै स्वास्थ्य, सुरक्षा र उद्धार व्यवस्थालाई थप व्यवस्थित बनाउन आवश्यक छ। सुरक्षित पदमार्ग, खानेपानी, शौचालय, आवास, स्वास्थ्य सेवा, उद्धार प्रणाली, फोहोर व्यवस्थापन तथा पर्यटक सूचना केन्द्रजस्ता पूर्वाधारमा लगानी बढाउन सके बडीमालिकाको यात्रा थप सुरक्षित, सहज र व्यवस्थित बन्न सक्छ। सरकार, एनआरएनए र विश्वभरका नेपालीको साथ आवश्यक बडीमालिकाको सम्भावनालाई अब स्थानीय सीमाभित्र मात्र राख्ने विषय होइन। यसलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटनको नक्सामा स्थापित गर्न संघीय सरकार, प्रदेश सरकार, स्थानीय तह, निजी क्षेत्र, पर्यटन व्यवसायी, गैरआवासीय नेपाली संघ (एनआरएनए) तथा स्वदेशी–विदेशी सहयोगी संस्थाहरूबीच सहकार्य आवश्यक छ। पूर्वाधार निर्माण, पर्यटन प्रचार–प्रसार, वातावरण संरक्षण, स्वास्थ्य तथा उद्धार, डिजिटल सूचना प्रणाली र स्थानीय रोजगारी सिर्जनामा सहकार्य गर्न सके यसको प्रत्यक्ष लाभ स्थानीय समुदायसम्म पुग्न सक्छ। विदेशमा रहेका नेपाली समुदायले पनि बडीमालिकाको पर्यटन प्रवर्द्धन र अन्तर्राष्ट्रिय प्रचारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। सहयोगी संस्थाहरूलाई वातावरणमैत्री पूर्वाधार, समुदायकेन्द्रित पर्यटन र संरक्षणका परियोजनामा जोड्न सकिए बडीमालिकाको विकास अझ दिगो बन्न सक्छ। प्रकृति जोगाएर पर्यटन बढाऔँ बडीमालिकाको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति यसको प्राकृतिक मौलिकता हो। त्यसैले विकासका नाममा यहाँका पाटन, जडीबुटी, जैविक विविधता र स्थानीय संस्कृतिमा असर पार्ने गतिविधिभन्दा प्रकृति जोगाउँदै पर्यटन विकास गर्ने नीति आवश्यक छ। स्थानीय गाइड, होमस्टे, घोडा सेवा, स्थानीय उत्पादन, हस्तकला तथा जडीबुटीमा आधारित दिगो उद्यमलाई पर्यटनसँग जोड्न सके बाहिरबाट आउने पर्यटकले उत्कृष्ट अनुभव प्राप्त गर्नेछन् भने स्थानीय समुदायले प्रत्यक्ष आम्दानीको अवसर पाउनेछन्। आस्था, प्रकृति र प्रविधिको नयाँ परिचय कुहिरोको घुम्टो, २२ पाटनको हरियाली, रंगीचंगी फूल, यार्सागुम्बा र हिमाली जडीबुटी, मखमली मैदानमा चरिरहेका भेडा–च्याङ्ग्रा, स्वतन्त्र रूपमा दौडिरहेका घोडा, पुस्तौँदेखिको धार्मिक आस्था र चार हजार दुई सय मिटरको उचाइमा पुगेको फोरजी सेवा—यी सबैले बडीमालिकाको बदलिँदो परिचय बताइरहेका छन्।   बडीमालिका अब केवल दर्शन गर्ने ठाउँ मात्र होइन, अनुभव गर्ने गन्तव्य पनि हो। आस्थाले बोलाउने, प्रकृतिले रोकिराख्ने र साहसिक यात्राले जीवनभरको सम्झनामा बस्ने यो भू–स्वर्गलाई संरक्षण गर्दै व्यवस्थित पर्यटनको गन्तव्य बनाउन सके बडीमालिका सुदूरपश्चिमको मात्र होइन, नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन पहिचान बन्न सक्छ। बडीमालिका बोलाइरहेछ—आस्थाका यात्रीलाई, प्रकृतिका प्रेमीलाई, साहसिक पर्यटकलाई र यसको संरक्षण तथा विकासमा हातेमालो गर्न चाहने सबैलाई। जय होस  जय बडीमालिका!