दसैँ र दलित समुदायबीचको धार्मिक अन्तरसम्बन्ध

परिचय दसैँ नेपाली समाजको प्रमुख धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक पर्व हो। हिन्दू धार्मिक परम्परामा दसैँलाई देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको तथा असत्यमाथि सत्य र अन्यायमाथि न्यायको विजयको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। नेपालका विभिन्न जातजाति, समुदाय र भौगोलिक क्षेत्रमा दसैँ फरक–फरक सांस्कृतिक अभ्यास, मान्यता र परम्पराका साथ मनाइन्छ। दलित समुदाय पनि नेपाली समाजको ऐतिहासिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनको अभिन्न अङ्ग हो। दसैँसँग दलित समुदायको सम्बन्ध चाडपर्व मनाउने विषयमा मात्र सीमित छैन। यो धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक योगदान, श्रम, सामाजिक सम्बन्ध, जातीय विभेद, छुवाछूत र समान धार्मिक अधिकारसँग समेत जोडिएको छ। यस विषयलाई बुझ्दा दलित समुदायको धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक योगदानलाई सम्मान गर्दै परम्पराका नाममा विकसित भएका जातीय विभेद र धार्मिक बहिष्करणको आलोचनात्मक विश्लेषण गर्नु आवश्यक हुन्छ। हिन्दू धर्ममा आस्था राख्ने दलित समुदायले धार्मिक तथा सांस्कृतिक रूपमा पर्व मनाउँदा कसरी समानता कायम गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा यो आलेख केन्द्रित छ। दसैँलगायत हिन्दू धर्मसँग सम्बन्धित चाडपर्व नमनाउनेहरूका लागि यस लेखमा प्रस्तुत विचार त्यति उपयोगी नहुन पनि सक्छन्। धार्मिक आस्था र सहभागिता नेपालका विभिन्न दलित समुदायका व्यक्तिहरूले आफ्नो पारिवारिक परम्परा, स्थानीय संस्कृति र व्यक्तिगत आस्थाअनुसार दसैँ मनाउँदै आएका छन्। कतिपय परिवारमा दुर्गापूजा गर्ने, घरमा जमरा राख्ने, टीका लगाउने, आफन्तसँग भेटघाट गर्ने तथा आशीर्वाद ग्रहण गर्ने चलन छ। तर सबै दलित समुदायको धार्मिक अभ्यास एउटै छैन। क्षेत्र, जातीय परम्परा, पारिवारिक विश्वास र व्यक्तिगत छनोटअनुसार यस्ता अभ्यास फरक हुन सक्छन्। परम्परागत सीप र सांस्कृतिक योगदान नेपाली समाजमा विभिन्न दलित समुदायका परम्परागत सीप तथा पेसाले धार्मिक र सांस्कृतिक जीवनलाई निरन्तरता दिन योगदान गरेका छन्। उदाहरणका लागि : - विश्वकर्मा समुदायका कारीगरहरू : फलामका औजार, कृषि उपकरण तथा अन्य आवश्यक सामग्रीको निर्माण र मर्मत। - दमाई समुदायका परम्परागत सीपकर्मीहरू : सिलाइ, पोसाक निर्माण तथा केही क्षेत्रमा बाजागाजा र सांस्कृतिक सङ्गीत। - सार्की समुदायका परम्परागत सीपकर्मीहरू : छालासम्बन्धी सामग्रीको निर्माण र मर्मत। - गाइने तथा अन्य परम्परागत साङ्गीतिक समुदायहरू : विभिन्न क्षेत्रका लोकगीत, सांस्कृतिक प्रस्तुति र मौखिक परम्पराको संरक्षण। यी उदाहरणलाई समुदायभित्रको विविधता स्वीकार गर्दै बुझ्नुपर्छ। कुनै पनि जातिका सबै व्यक्तिले एउटै पेसा अपनाउँदैनन्। दसैँको सामाजिक जीवनमा यस्ता सीप, सेवा र सांस्कृतिक योगदानको महत्त्व रहेको छ। धार्मिक परम्परा र जातीय श्रेणीकरण ऐतिहासिक रूपमा नेपाली समाजको जातीय संरचना, श्रम विभाजन र धार्मिक मान्यताबीच सम्बन्ध रहँदै आएको छ। कतिपय ठाउँमा दलित समुदायलाई कथित ‘तल्लो जात’का रूपमा हेर्ने, धार्मिक स्थलमा प्रवेश रोक्ने, पूजाआजामा समान सहभागिता नदिने वा खानपान र सामाजिक सम्बन्धमा विभेद गर्ने अभ्यास देखिएका छन्। यस्ता परम्पराले जातीय विभेद तथा छुवाछूतजस्ता अमानवीय प्रथालाई प्रश्रय दिँदै सामाजिक तथा सांस्कृतिक रूपमा रहेका गलत अभ्यासलाई निरन्तरता दिएको देखिन्छ।  यसलाई ऐतिहासिक सामाजिक संरचना, जातीय श्रेणीकरण र शक्ति सम्बन्धका सन्दर्भमा विश्लेषण गर्नुपर्छ। यस्ता सांस्कृतिक अभ्यासले एउटा समुदायलाई समाजमा तल्लो हैसियतमा बाँच्न बाध्य बनाएको अवस्था देखिन्छ। दसैँमा दलित समुदायले भोगेका धार्मिक तथा सामाजिक चुनौती दसैँको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व हुँदाहुँदै पनि कतिपय स्थानमा जातीय विभेदका कारण दलित समुदायले असमान व्यवहार भोग्नुपरेको प्रश्न गम्भीर रूपमा विद्यमान छ। - मन्दिर प्रवेशमा विभेद : सार्वजनिक धार्मिक स्थलमा प्रवेश तथा पूजाआजामा समान सहभागितामाथि रोक लगाउने अभ्यास देखिन्छ। - टीका र प्रसादमा विभेद : जातका आधारमा टीका लगाउने, प्रसाद दिने वा ग्रहण गर्ने व्यवहारमा असमानता छ। - पारिवारिक तथा सामुदायिक भोजमा विभेद : सँगै बसेर खाने, भान्सामा प्रवेश गर्ने वा भाँडाकुँडा प्रयोग गर्ने विषयमा छुवाछूत विद्यमान छ। - धार्मिक नेतृत्वमा सीमित पहुँच : पूजा सञ्चालन, धार्मिक निर्णय र सामुदायिक परम्पराको नेतृत्वमा समान अवसरको अभाव छ। यी क्षेत्रमा पनि विभेद तथा छुवाछूत कायम छ। - सांस्कृतिक योगदानको अवमूल्यन : दलित समुदायको श्रम, सीप र साङ्गीतिक योगदानको उपयोग गरिए पनि उनीहरूलाई समान सम्मान नदिने प्रवृत्ति छ। उनीहरूलाई सेवा गर्ने व्यक्तिका रूपमा मात्र लिने र छुवाछूतसमेत गर्ने अवस्था छ। धार्मिक दृष्टिकोणबाट दसैँ र दलित समुदायको सम्बन्ध दसैँ र दलित समुदायबीचको सम्बन्धलाई धार्मिक आस्था, जातीय विभेद, श्रमको सम्मान र सामाजिक रूपान्तरणका दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गर्न सकिन्छ। धार्मिक आस्था र व्यक्तिगत स्वतन्त्रता धार्मिक आस्था व्यक्तिको विश्वास, संस्कार र आध्यात्मिक स्वतन्त्रतासँग सम्बन्धित हुन्छ। दलित समुदायका व्यक्तिलाई आफ्नो आस्थाअनुसार दसैँ मनाउने, पूजा गर्ने, टीका लगाउने वा नलगाउने स्वतन्त्रता हुन्छ। उनीहरूको धार्मिक अभ्यासलाई जातीय पहिचानका आधारमा कम वा बढी मूल्यवान् ठान्नु उचित हुँदैन। धार्मिक मान्यता र जातीय विभेद धार्मिक परम्पराको व्याख्या गर्दा समानता र मानव मर्यादालाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ। कुनै व्यक्तिलाई जन्म, जात वा पेसाका आधारमा अशुद्ध ठान्ने र धार्मिक अधिकारबाट वञ्चित गर्ने अभ्यासले सामाजिक विभेदलाई निरन्तरता दिन सक्छ। त्यसैले धार्मिक परम्पराको संरक्षणसँगै विभेदकारी अभ्यासको पुनर्विचार, सुधार र उन्मूलन आवश्यक हुन्छ। संस्कृति, श्रम र सम्मान दसैँको सामाजिक जीवनमा कृषि, पशुपालन, औजार निर्माण, सिलाइ, सङ्गीत, व्यापार र विभिन्न सामुदायिक सेवाको योगदान हुन्छ। दलित समुदायका परम्परागत सीपकर्मीहरूले पनि नेपाली समाजको सांस्कृतिक निरन्तरतामा योगदान गरेका छन्। यस योगदानको सम्मान चाडपर्वका बेला गरिने औपचारिक व्यवहारमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। दैनिक जीवनमा समान अधिकार, सामाजिक प्रतिष्ठा र आर्थिक अवसरका रूपमा पनि अभिव्यक्त हुनुपर्छ। सामाजिक रूपान्तरण र समावेशिता दसैँलाई सामाजिक सद्भाव र सम्बन्ध नवीकरणको अवसरका रूपमा उपयोग गर्न सकिन्छ। टीका, जमरा, आशीर्वाद र पारिवारिक भेटघाटका अभ्यासलाई जातीय विभेद हटाउने, आपसी सम्मान बढाउने र ऐतिहासिक रूपमा बहिष्कृत समुदायसँग समान सम्बन्ध स्थापित गर्ने अवसरका रूपमा प्रयोग गरिनुपर्छ। नेपालको संविधान र कानुनी व्यवस्था दसैँको धार्मिक अभ्यासमा जातीय विभेद हुन नदिन नेपालको संवैधानिक तथा कानुनी व्यवस्था महत्त्वपूर्ण छ। - संविधानको धारा १८—समानताको हक : जातलगायतका आधारमा भेदभाव गर्न नपाइने व्यवस्था। - धारा २४—छुवाछूत तथा भेदभावविरुद्धको हक : निजी तथा सार्वजनिक स्थानमा जातका आधारमा छुवाछूत तथा भेदभाव निषेध। - धारा २६—धार्मिक स्वतन्त्रताको हक : प्रत्येक व्यक्तिलाई आफ्नो आस्थाअनुसार धर्मको अवलम्बन, अभ्यास र संरक्षण गर्ने स्वतन्त्रता। - जातीय तथा अन्य सामाजिक छुवाछूत र भेदभाव (कसूर र सजाय) ऐन, २०६८ : प्रथा, परम्परा, धर्म वा संस्कृतिका नाममा हुने जातीय  छुवाछूत तथा भेदभावविरुद्ध कानुनी व्यवस्था। यसअनुसार दसैँ वा अन्य कुनै धार्मिक पर्वका अवसरमा जातका आधारमा सार्वजनिक धार्मिक स्थलमा प्रवेश रोक्ने, पूजा वा सामुदायिक कार्यक्रममा सहभागी हुन नदिने तथा छुवाछूत गर्ने कार्यलाई परम्पराका नाममा उचित ठहर गर्न सकिँदैन। दसैँलाई दलितमैत्री र समतामूलक बनाउन गर्नुपर्ने कार्य दसैँलाई दलितमैत्री र समतामूलक बनाउन निम्न कार्य गर्न सकिन्छ : - समान धार्मिक अधिकार सुनिश्चित गर्ने : मन्दिर, पूजा, प्रसाद, टीका र सार्वजनिक धार्मिक कार्यक्रममा सबैको समान सहभागिता सुनिश्चित गर्ने। - जातीय विभेदविरुद्ध सामाजिक अभियान सञ्चालन गर्ने : वडा, विद्यालय, धार्मिक संस्था, युवा समूह र नागरिक समाजमार्फत छुवाछूतविरुद्ध जनचेतना फैलाउने। - धार्मिक अगुवाको भूमिका सुदृढ गर्ने : पुजारी, मठमन्दिर व्यवस्थापन समिति र सामाजिक अगुवालाई समानता तथा मानव मर्यादाबारे संवेदनशील बनाउने। - दलित समुदायको सांस्कृतिक योगदानको सम्मान गर्ने : परम्परागत सीप, सङ्गीत, कला र ज्ञानलाई उचित सम्मान, पहिचान र पारिश्रमिक दिने। - सामूहिक उत्सवलाई समावेशी बनाउने : सार्वजनिक भोज, टीका कार्यक्रम र सामुदायिक भेटघाटमा जातका आधारमा कुनै विभेद हुन नदिने। - कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्ने : चाडपर्वका नाममा हुने छुवाछूत वा भेदभावका घटनामा पीडितको सुरक्षा, उजुरीको पहुँच र कानुनी उपचार सुनिश्चित गर्ने। - दलित समुदायको आवाजलाई स्थान दिने : धार्मिक तथा सांस्कृतिक सुधारसम्बन्धी छलफलमा दलित महिला, युवा, अधिकारकर्मी र स्थानीय अगुवाको अर्थपूर्ण सहभागिता गराउने। निष्कर्ष दसैँ र दलित समुदायबीचको धार्मिक अन्तरसम्बन्धलाई पूजा, टीका र जमराको अभ्यासबाट मात्र बुझ्न सकिँदैन। यसमा धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक योगदान, परम्परागत श्रम, सामाजिक बहिष्करण, जातीय विभेद र समानताको सङ्घर्षसमेत जोडिएका छन्। दसैँले अन्यायमाथि न्याय र असत्यमाथि सत्यको विजयको सन्देश दिन्छ भने त्यस सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्न दलित समुदायमाथिको छुवाछूत, धार्मिक बहिष्करण र सामाजिक अपमान अन्त्य गर्नु आवश्यक हुन्छ। दसैँको वास्तविक सामाजिक महत्त्व त्यतिबेला अझ सार्थक हुन्छ, जब टीका र जमरासँगै समानता, आत्मसम्मान, धार्मिक स्वतन्त्रता र सामाजिक न्यायले पनि सबै नेपालीको घरमा स्थान पाउँछन्। यसर्थ, दसैँलाई कुनै एक जातिको सांस्कृतिक स्वामित्वका रूपमा नभई विविध समुदायका आस्था र परम्पराको सम्मान गर्दै जातीय विभेदमुक्त समाज निर्माण गर्ने साझा अवसरका रूपमा विकास गर्नुपर्छ। दलित समुदायको समान धार्मिक अधिकार सुनिश्चित गर्नु उनीहरूप्रतिको सद्भावको विषय मात्र होइन; मानव अधिकार, संवैधानिक समानता र सामाजिक न्यायको अनिवार्य प्रश्न हो। जबसम्म जातीय विभेद र छुवाछूतको समूल अन्त्य हुँदैन र सबैले समान रूपमा पर्व मनाउने वातावरण बन्दैन, तबसम्म विभेदमा आधारित पर्व मनाउनुको कुनै तुक रहँदैन भन्ने यस आलेखको निष्कर्ष हो। किनकि जातीय छुवाछूतलाई यहाँ मानव स्वअस्तित्वविरुद्धको ‘नरसंहार’का रूपमा चित्रण गरिएको छ।